Pinoy Haiku: Tanaga, Dalit at Diona

Hindi na bago sa pandinig nating mga pinoy ang mga istilong panitikan tulad ng “Haiku” at mga Soneto, ngunit sa oras na itanong mo kung pamilyar ba ba sila sa Tanaga, Dalit at Diona, ang mga sagot na posible mong makuha ay, Ha? Ano yun?.

Bago pa man nagsidatingan ang mga mananakop na Espanyol, matagal ng may mahusay na anyong panitikan ang mga ninunong Pilipino. Ito ay inilalarawan bilang may mataas na antas ng kalidad na nagpasalin-salin sa mga henerasyon sa pamamagitan ng pasalitang istilo.

Natural na makata ang mga Pilipino, ngunit dahil sa pwersang nag-impluwensya tulad ng pagkontrol ng mga Espanyol at dantaong pananakop ng iba pang kolonyang bansa, tila nabaon sa limot ang mga istilong sariling atin.

Tulad ng Haiku, isang anyong panitikan mula pa sa kulturang Hapon, na binubuo ng mga limitadong sukat ay nagpapakita at mayroong temang sumasaklaw sa kalikasan, karanasan, pamilya at iba pa. Ang pinaka-popular na anyo ng Haiku ay binubuo ng tatlong maiikling taludtod. Ang unang taludtod ay karaniwang mayroong limang pantig, ang ikalawang taludtod ay may pipituhing pantig at ang huling taludtod ay may limang pantig muli.

Halimbawa (www.everypoet.net)

grim water tumbles
messy wintertimes grin, clowns
recede, moons reproach

∞

dragonflies erupt
families blushing cinder
mellowing cowgirls

∞

legless rude snowy
ploughshare vanishes wetly
sadly, snowing eel

∞

unchained ape darkens
pig yearns, wet dried wasps regret
hoarsely, intense pink

∞

scornful door despairs
clean canoes rusting, grimly
riding, eccentric

Tulad ng bansang Hapon, nakalikha rin ang mga katutubong Pilipino ng mga anyong pampanitikan tulad ng Haiku, ilan sa mga ito ay ang Tanaga, Dalit at Diona.

TANAGA: Ang tanaga ay isang katutubong anyo ng tula na binubuo ng pitong pantig kada taludtod, apat na taludtod kada saknong na may isahang tugmaan.

Halimbawa:

Sa gubat na madawag
Tala’y mababanaag.
Iyon ang tanging hangad,
Buhay ma’y igagawad.
-Bannie Pearl Mas

Tumayo ka nang tuwid,
Ang kamay ay sa dibdib.
Awitin ating himig
Nang totoo sa tinig.
-Romualdo Verzosa Jr.

Noong malayo ako,
Nasa kabilang dako,
Itong puso’t isip ko,
Bayan, para lang sa ‘yo.
-Rachel Muyano

DALIT: Ang dalit ay isang katutubong anyo ng tula na binubuo ng walong pantig kada taludtod, apat na taludtod kada saknong at may isahang tugmaan.

Halimbawa:

Nag-aral siyang pilit
Nang karangala’y makamit.
Buong buhay s’yang nagtiis.
Makapagtapos ang nais.

Ang pera niya’y tinipid,
Sa guro ay di sumipsip.
Markang mataas, nakamit:
Tagumpay nga ang kapalit.
-Zoren Mercurio

DIONA: Ang diona ay isang katutubong anyo ng tula na binubuo ng pitong pantig kada taludtod, tatlong taludtod kada saknong at may isahang tugmaan.

Halimbawa:

Ang payong ko’y si inay
Kapote ko si itay
Sa maulan kong buhay
-Raymond Pambit

Aanhin ang yamang Saudi,
O yen ng Japayuki
Kung wala ka sa tabi
-Fernando Gonzales

Kung ang aso hinahanap
Pag nagtampo’t naglayas
Ikaw pa kaya anak.
- Ferdinand Bajado

Lolo, huwag malulungkot
Ngayong uugod-ugod
Ako po’y inyong tungkod
- Gregorio Rodillo

Ilan lamang ito sa mga katutubong panitikan nating mga Pinoy na kinakailangang bigyang pansin upang hindi tuluyang mabaon sa limot. Kailangang maipamulat ito sa kamalayan nating mga Pilipino upang magkaroon ng kaalaman at yumabong ang kulturang Pilipino. Kung tutuusin, mas pabor ang anyong panitikang ito sa kahit sinong Pilipino, hindi kailangang magkaroon ka ng kasanayang akademiko upang makalikha ng mga tulang ito. Kahit anong tema ay maaring uminog sa mga linya, nararamdam, kapaligiran, pamilya, kaibigan at kung ano-ano pa.